Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks - Grein eftir Helgu Baldvis og Bjarkardóttur, lögfræðing og þroskaþjálfa

Rituð fyrir Blindrafélagið í tilefni af dreifingu Sáttmálans með Víðsjá, 70 ára afmælisriti Blindrafélagsins.

Þrátt fyrir að þróun alþjóðlegra mannréttinda hafi breytt lífi og lífsaðstæðum hinna ýmsu jaðarhópa út um allan heim til hins betra hefur fatlað fólk, einhverra hluta vegna, ekki fengið að njóta þeirrar uppskeru að sama skapi. Þrátt fyrir að fatlað fólk séu yfirleitt 10% hvers samfélags og þannig einn stærsti minnihlutahópurinn er fatlað fólk almennt síðast í röð þeirra sem öðlast raunhæfa vernd sinna mannréttinda. Þessi takmörkun á tækifærum fatlaðs fólks til að standa á eigin fótum hefur leitt til þess að það neyðist oft til að reiða sig á ölmusu og góðmennsku annarra. Nú er  svo komið að alþjóðasamfélagið hefur sameinast um að vinna að því að þær 650 milljónir fatlaðs fólks sem lifa í heiminum í dag fái notið fullra mannréttinda og mannfrelsis til jafns á við aðra.[1] Nýjum mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (e. the Convention on the Rights of Persons with Disabilities, hér eftir nefndur sáttmálinn) er ætlað að koma á sömu mannréttindavernd fatlaðs fólks og gildir fyrir aðra með því að útfæra á nákvæman hátt til hvaða aðgerða stjórnvöld þurfi að grípa svo þessi réttindi teljist tryggð.

Sáttmálinn var saminn í mikilli samvinnu og samstarfi við hagsmunasamtök fatlaðs fólks og byggir á mannlegri reisn, en það er sá hornsteinn sem öll mannréttindi byggja á. Viðurkenning mannlegrar reisnar þjónar sem áminning um að sérhver manneskja er óendanlega verðmæt og að hver manneskja er takmark í sjálfu sér, en ekki leið að takmarki annarra. Þetta viðhorf gengur gegn þeirri samfélagslegu tilhneigingu, að skipa fólki í virðingarröð eftir framlagi þess eða notagildi og tilhneigingunni til að útskúfa fólk sem á einhvern hátt er talið öðruvísi. Hið læknisfræðilega eða einstaklingsbundna sjónarhorn á fötlun, sem hefur einkennt  ráðandi skilning á fötlun fram á síðari hluta 20. aldar og gerir enn, einblínir á skerðinguna fatlaðs fólks og staðsetur vandamál fötlunarinnar hjá einstaklingnum sjálfum. Hægt er að sjá samfélagslega birtingarmynd þessa sjónarhorns í þeirri tilhneigingu til að gera fatlað fólk að félagslegu vandamáli eða viðfangsefni læknisfræðilegrar íhlutunar. Þannig er fötlunin gerð að megineinkenni manneskjunnar og allar hindranir, sem viðkomandi verður fyrir, raktar til fötlunarinnar þó svo að um utanaðkomandi hindranir, til dæmis í formi takmarkaðs aðgengis eða neikvæðra viðhorfa, sé að ræða. Mannréttinda sjónarhorn á fötlun horfir fyrst og fremst á eðlislæga reisn manneskjunnar og síðan, ef nauðsynlegt þykir, er horft til líffræðilegra  einkenna. Samkvæmt þessu sjónarhorni er manneskjan sjálf miðdepill allra þeirra ákvarðana sem hafa áhrif á hana og það sem mestu máli skiptir er, að „vandamálið“ er staðsett í samfélaginu. Þannig stafa „vandamál“ fötlunar af vangetu stjórnvalda til að bregðast við samfélagslega tilbúnum hindrunum og ólíkum þörfum fólks vegna fötlunar.  Þar af leiðandi hvílir sú skylda á stjórnvöldum að uppræta þessar hindranir til að tryggja fulla virðingu fyrir mannlegri reisn og jöfnum rétti allra. Út frá mannréttindasjónarhorni á fötlun ber að taka tillit til ólíkra þarfa fólks og það er því áfellisdómur yfir stjórnvöldum þegar 10% borgaranna, sem búa við einhvers konar fötlun, eru útilokaðir frá þátttöku í hinu hefðbundna samfélagi. Slík útskúfun er bæði mjög efnahagslega órökrétt auk þess sem hún brýtur gegn eðlislægri reisn allra manneskja. Markmið mannréttinda sjónarhornsins er að skapa samfélög sem eru opin öllum, án aðgreiningar, meta fjölbreytileika mannlífsins og virða reisn og jafnrétti allra án mismununar.[2]

Í 1. grein sáttmálans kemur fram að tilgangur hans sé að  „stuðla að því að fatlaðir njóti allra mannréttinda og mannfrelsis til fulls og jafns við aðra, jafnframt því að vernda og tryggja slík réttindi og frelsi, og að auka virðingu fyrir mannlegri reisn þeirra.”

Þrátt fyrir að fatlað fólk eigi strangt til tekið sama tilkall og aðrir til þeirra mannréttinda sem tryggð hafa verið í fyrri mannréttindasáttmálum, þá er fatlað fólk engu að síður ennþá svipt þessum grundvallar réttindum og frelsi í reynd. Kjarni sáttmálans felst í því að tryggja fötluðu fólki í raun sömu mannréttindi og aðrir njóta þannig að fötluðu fólki sé gert kleift að lifa lífi sínu eins og aðrir borgarar og geti skapað gildi í samfélaginu fái það sömu tækifæri og aðrir.[3]

Í sáttmálanum eru hugtökin „fötlun“ og „fatlað fólk“ ekki skilgreind á ákveðinn eða tæmandi hátt. Í inngangsorðum sáttmálans er þvert á móti viðurkennt að fötlun sé hugtak sem sé breytingum undirorpið. Í 1. grein segir að undir hugtakið „fatlað fólk“ falli, að minnsta kosti þeir, sem eru líkamlega, andlega eða vitsmunalega skertir eða sem hafa varanlega skerta skynjun sem kann, þegar víxlverkun verður milli þessara þátta og tálma af ýmsu tagi, að koma í veg fyrir fulla og virka þátttöku þeirra í samfélaginu á jafnréttisgrundvelli. Þessi skilningur á fötlun leggur áherslu á mikilvægi þeirra áhrifa sem samfélagsleg viðhorf á hverjum tíma og umhverfislegar hindranir hafa á fatlað fólk þegar kemur að því að njóta mannréttinda. Þess vegna er mikilvægt að breyta þessum viðhorfum og öllum þeim hindrunum í umhverfinu sem takmarka eða koma í veg fyrir fulla þátttöku fatlaðs fólks í samfélaginu.[4]

Í 2. gr. sáttmálans er fjallað um skilgreiningar á helstu hugtökum. Þar kemur fram að þegar talað er um „samskipti“ í sáttmálanum merkir það meðal annars tungumál, sýningu texta, blindraletur, samskipti með snertingu, stórt letur og aðgengilega fjölmiðla. Þá er fjallað um hugtakið „algild hönnun“ sem  merkir að hönnun á framleiðsluvöru, umhverfi, áætlanunum og þjónustu eigi að vera þannig úr garði gerð að allir geta nýtt sér hana án þess að koma þurfi til sérstök útfærsla eða hönnun. Mismunun er einnig útskýrð í sömu grein, en bann við mismunun er hornsteinn allrar mannréttindalöggjafar og sú meginregla sem fjallað er um í öllum öðrum mannréttindasáttmálum. Mismunun á grundvelli fötlunar merkir samkvæmt 2. grein telst vera hvers konar aðgreining, útilokun eða takmörkun sem, vegna fötlunar, hefur þau áhrif að hún kemur í veg fyrir að fatlað fólk fái geti notið sinna mannréttinda til jafns við aðra. Samkvæmt sáttmálanum telst það einnig mismunun þegar fötluðu fólki er neitað um svokallaða „viðeigandi aðlögun“. Í viðeigandi aðlögun felst að gerðar séu nauðsynlegar og viðeigandi breytingar til þess að tryggt sé að fatlað fólk njóti mannréttinda til jafns við aðra, að því tilskildu að þessar breytingar séu hugsaðar fyrir sérstakt tilvik og séu ekki of íþyngjandi. Samkvæmt þessu á fatlaður einstaklingur möguleika á að færa fram rök fyrir því að ríkinu eða einkaaðilum sé skylt að gera viðeigandi aðlögun til að mæta tilteknum þörfum hans, svo hann fái notið mannréttinda sinna, svo lengi sem breytingin sem hann fer fram á sé ekki talin of íþyngjandi.[5]

Í sáttmálanum er lögð mikil áhersla á að tryggja aðgengi til að fatlað fólk geti lifað sjálfstæðu lífi og tekið þátt í mannlífinu á öllum sviðum. Í 9. grein kemur fram að það þurfi að tryggja fötluðu fólki jafnan aðgang á við aðra, að hinu efnislega umhverfi, samgöngum, upplýsingum og samskiptum og að annarri aðstöðu og þjónustu sem er opin almenningi. Í þessu felst að stjórnvöld þurfa bæði að koma auga á og ryðja úr vegi hindrunum sem hefta þetta aðgengi, hvort sem það er að byggingum, samgöngum eða annarri aðstöðu innan dyra á borð við skóla, íbúðarhúsnæðis, heilbrigðisþjónustu og vinnustöðum. Sömuleiðis þarf að fjarlægja hindranir varðandi upplýsinga- og samskiptaþjónustu og aðra þjónustu, á borð við rafræna þjónustu og neyðarþjónustu. Tekið er fram í 2. málsgrein 9. greinar að þetta skuli gert með því að stjórnvöld útbúi ákveðar lágmarkskröfur og leiðbeiningar um aðgengi að þeirri aðstöðu og þjónustu, sem almenningi er opin, og hafi eftirlit með því að þessar kröfur séu uppfylltar. Þar segir einnig að í byggingum og annarri aðstöðu, sem er almenningi opin, skuli setja upp skilti með blindraletri og hafa þau í þeirri mynd að fatlað fólk eigi auðvelt með að lesa og skilja það sem á þeim stendur.

Í 19. grein segir að stjórnvöld beri að viðurkenna jafnan rétt fatlaðs fólks til að lifa í samfélaginu á sjálfstæðan hátt og hafi þar með rétt til að velja og hafna til jafns við aðra. Til þess að það geti orðið að veruleika verður að tryggja fötluðu fólki jöfn tækifæri á við aðra til þess að velja sér búsetustað og með hverjum það býr. Sömuleiðis verður fötluðu fólki að standa til boða aðgangur að margs konar samfélagsaðstoð og nauðsynleg þjónusta sem gerir því kleift að lifa í samfélaginu án aðgreiningar og kemur í veg fyrir einangrun þess og aðskilnað frá samfélaginu. Þá þarf öll almenn samfélagsþjónusta og aðstaða fyrir almenning jafnframt að standa fötluðu fólki til boða og mæta þörfum þess.

Í 20. grein er fjallað um ferlimál og hvernig stjórnvöld skuli tryggja að einstaklingum sé gert kleift að fara allra sinna ferða á þann hátt að stuðlað sé að sjálfstæði fatlaðs fólks eftir því sem frekast er unnt. Í þessu felst meðal annars að greiða fyrir því að fatlað fólk geti farið allra sinna ferða þegar og þannig sem því hentar og það gegn viðráðanlegu gjaldi. Þá þarf einnig að greiða fyrir aðgangi að hreyfibúnaði, tækjum, hjálpargögnum og beinni aðstoð og þjónustu milliliða. Miðað skal við að sú þjónusta sé í háum gæðaflokki en jafnframt á viðráðanlegu verði.

Í 24. grein er fjallað um menntun og skólagöngu. Til þess tryggja jöfn tækifæri og að rétturinn til menntunar verði að veruleika án mismununar þarf að koma á allsherjar menntakerfi á öllum skólastigum auk símenntunar sem miða að því að fatlað fólk geti fullþroskað persónuleika sinn, hæfileika og sköpunargáfu, sem og andlega og líkamlega getu sína. Í framkvæmd verður því að tryggja að fatlað fólk sé ekki útilokað frá hinu almenna menntakerfi sakir fötlunar. Grunn- og framhaldsskólamenntun þarf að vera án endurgjalds og uppfylla almennar kröfur um gæði, til jafns við aðra í þeim samfélögum þar sem þeir búa. Þá ber að veita fötluðum nemendum viðeigandi aðlögun til þess að mæta þörfum viðkomandi einstaklings og sjá til þess að  boðið sé upp á árangursríkar, einstaklingsbundnar stuðningsaðgerðir í umhverfi sem ýtir hvað mest undir framvindu í námi og félagslega þróun.

Til að ná því markmiði að greiða fyrir fullri þátttöku fatlaðs fólks, til jafns við aðra, í skólastarfi og sem þjóðfélagsþegnar verða stjórnvöld meðal annars að gera viðeigandi ráðstafanir auðvelda fötluðum að læra blindraletur, óhefðbundna skrift og óhefðbundnar samskiptaaðferðir, færni í áttun og hreyfifærni, ásamt því að greiða fyrir jafningjaaðstoð og handleiðslu. Sérstaklega þarf að tryggja að menntun einstaklinga, og þá sérstaklega barna, sem eru blindir, heyrnarlausir eða daufblindir, fari fram á þeim tungumálum og samkvæmt og eftir þeim aðferðum og leiðum sem henta viðkomandi einstaklingi og í umhverfi sem ýtir hvað mest undir framvindu í námi og félagslegan þroska. Þá þarf jafnframt að ráða kennara, þar með talið fatlaða kennara, sem eru sérhæfðir í táknmáli og/eða blindraletri, og að þjálfa fagmenn og starfsmenn sem starfa á öllum sviðum menntakerfisins. Fyrrnefnd þjálfun skal meðal annars fela í sér vitund um fötlun og notkun bættra og óhefðbundinna aðferða, leiða og forma í samskiptum, auk kennslutækni og kennsluefnis sem er ætlað að styðja fatlaða nemendur. Stjórnvöldum ber jafnframt að tryggja að fötluðum nemendum sé gert kleift að hefja almennt nám á háskólastigi og að þeir fái aðgang að starfsþjálfun, fullorðinsfræðslu og símenntun án mismununar og til jafns við aðra.

Í 26. grein er fjallað um hæfingu og endurhæfingu en þar kemur fram að slík hæfing eigi að hafa það að markmiði að gera fötluðu fólki kleift að öðlast sem mest sjálfstæði, fulla líkamlega, andlega og félagslega getu, ásamt starfsgetu, og að vera þátttakendur í lífinu á öllum sviðum án aðgreiningar, ásamt því að viðhalda þessum gæðum. Í því skyni þurfa stjórnvöld að skipuleggja, efla og útvíkka þjónustu og áætlanagerð á sviði ítarlegrar hæfingar og endurhæfingar, einkum að því er varðar heilbrigði, atvinnu, menntun og félagsþjónustu, með þeim hætti að fyrrnefnd þjónusta og áætlanir hefjist eins tímanlega og frekast er unnt og séu byggðar á þverfaglegu mati á þörfum og styrk hvers einstaklings um sig, séu valfrjálsar og standi fötluðu fólki til boða sem næst samfélögum þeirra. Fjallað er um mikilvægi þess að stjórnvöld stuðli að vexti og viðgangi grunnþjálfunar og stöðugrar þjálfunar fagmanna og starfsmanna sem vinna við hæfingu og endurhæfingu. Þá þarf jafnframt að sjá til þess að hjálpartæki og - gögn, sem eru hönnuð fyrir fatlað fólk, séu á boðstólum, þekking á þeim sé til staðar og að þau séu notuð í þágu hæfingar og endurhæfingar.

Varðandi atvinnu og starf kemur fram í 27. gr. að fatlað fólk á jafnan rétt og aðrir til þess að fá ráðrúm til að afla sér lífsviðurværis með vinnu að eigin vali eða vinnu sem er þegin á frjálsan hátt á vinnumarkaði. Stjórnvöldum ber að tryggja og stuðla að því að rétturinn til vinnu verði að veruleika, meðal annars með því að leggja bann við mismunun vegna fötlunar að því er varðar öll mál sem tengjast störfum, vernda rétt fatlaðs fólks til sanngjarnra og hagstæðra skilyrða í starfi og tryggja að fötluðu fólki sé gert kleift að nýta sér atvinnuréttindi sín og réttindi sem meðlimir stéttarfélaga til jafns við aðra. Sömuleiðis þarf að bjóða upp aðgang að tækni- og starfsráðgjöf, atvinnumiðlun og starfsþjálfun og símenntun sem almenningi stendur til boða,
Mikilvægt er að viðeigandi aðlögun fari fram í þágu fatlaðs fólks á vinnustað og að gerðar séu ráðstafanir til að passa upp á að fötluðu fólki sé veitt vernd, til jafns við aðra, gegn þvingunar- eða nauðungarvinnu.

Hér hefur verið stiklað á stóru til að útskýra á grófan hátt tilurð og megininntak þessa nýja mannréttindasáttmála. Ljóst er að það er himin og haf á milli þessara stóru orða og raunverulegrar framvæmdar. Fyrir höndum er mikið verk sem þarf að vinna til að vega upp á móti almennri vanþekkingu stjórnvalda og annarra á þörfum, aðstæðum og mannréttindum fatlaðs fólks. Sú ábyrgð hvílir að mörgu leyti á fötluðu fólki og hagsmunasamtökum þeirra sem eiga að koma réttum upplýsingum á framfæri. Það eru fatlaðir sjálfir sem eru sérfræðingar í sinni fötlun og aðstæðum og þar af leiðandi þeir sem búa yfir bestu hugmyndunum hvað má betur fara. Með því að kynna sér rækilega efni og innihald sáttmálans og taka virkan þátt í því að krefjast efnda á honum í daglegu lífi er hægt að leggja sitt af mörkum við að breyta samfélaginu og stuðla að raunverulegu jafnrétti og virðingu fyrir eðlislægri reisn fatlaðs fólks.