200 ára afmæli Louis Braille höfundar Blindraletursins

Eftir Kristinn Halldór Einarsson

Þann 4 janúar 2009 voru liðin 200 ára frá fæðingu hins franska Louis Braille.  Samtök blindra og sjónskerta um allan heim minnast þessara tímamóta og heiðra um leið minningu þessa merka  manns sem fann upp blindraletrið.

Fyrsta skipulagða menntunin

Fyrr á öldum var ekki talin ástæða til að gefa blindum eða sjónskertum tækifæri til mennta. Það var ekki fyrr en 1784 að fyrsta skipulagða námið fór af stað í París fyrir tilstilli frakkans Valentin Hauy þegar hann stofnaði blindraskólann Royal Istitute of Blind Youth.  Hauy lagði áherslu á (innleiddi) upphleypt letur sem byggði á stafrófi sjáandi, stækkaðir stafir sem voru upphleyptir. Bækur með þessu letri urðu yfirgripsmiklar og þungar, ein bók gat orðið 50 kg. Þetta kerfi hafði einnig þann annmarka að nemendur gátu ekki lært  að skrifa.  Þessar tilraunir settu af stað umræður um hvort blindir nemendur ættu endilega  að nota ritmál sjáandi og hvort ekki væri ástæða til að þróa eigið kerfi sem hentaði þeim betur. 

Louis Braille

Louis Braille (1809 - 1852) varð blindur vegna slyss á vinnustofu föður síns.  Hann  var 3ja ára þegar hann slasaðist á auga á skurðhníf föður síns, sem var söðlasmiður. Fékk hann síðan sýkingu í heilbrigða augað sem leiddi til þess að hann varð blindur á báðum augum þegar hann var aðeins fimm ára gamall. Tíu ára varð hann nemandi við Royal Istitute of Blind Youth. Vistin í skólanum var erfið og þurftu nemendur oft að sætta sig við gamalt og hart brauð og vatn í matinn  og misþyrmingar og innilokun sem refsingar. Louis Braille var skarpur og skapandi nemandi og varð fljótlega afburðar selló og orgel leikari og spilaði  í kirkjum víða um Frakkland.

Blindraletrið verður til

Árið 1821 kom foringi úr franska hernum í heimsókn í skólann sem Louis Braille var í til að kynna upphleypt letur sem var sambland af strikum og punktum og var kallað "næturletur". Hugmyndin að baki þessu letri var sú að með því gátu hermenn á stríðstímum komið skilaboðum hver til annars , án þess að tala og eins að eiga á hættu að óvinurinn skildi skilaboðin kæmust þau í hans hendur. Kerfið samanstóð af tólf táknum sem gerði lesturinn bæði erfiðan og tímafrekan. Þetta sama ár, eða þegar Louis er 12 ára, byrjar hann í fullri alvöru að þróa ritkerfi sem gæti nýst blindum til lesturs og skriftar. Hann sat daga og nætur við að prófa sig áfram og loksins, árið 1824 gat Louis Braille, þá aðeins fimmtán ára gamall, kynnt blindraleturskerfið sem síðan hefur verið kennt við hann og kallast Braille. Þetta kerfi samanstóð af sex punktum. Megin framförin frá „næturletrinu" fólst í því að við Braille letrið var upbyggt þannig að allir stafir í stafrófinu áttu sér tákn byggt á 6 punkta kerfi meðan að „næturletrið" byggði á 12 tákna kerfi sem samsvörðu til hljóða. Braille letrið var jafnframt mun auðveldara í notkun bæði til lestrar og skriftar og með einni snertingu fingurgóms mátti greina hvern staf og því bauð letrið upp á mun fljótlegri lestur. Louis Braille þróaði síðan letrið enn frekar þannig að hægt að að lesa stærðfræðitákn og nótur.

Braille deyr áður en blindraletrið öðlast viðurkenningu

Louis Braille varð einn af kennurum við Royal Institude for Blind Youth og var í miklum hávegum hafður meðal nemenda. Þrátt fyrir að margir væru uppnumdir yfir uppgötvun Louis Braille var letrið hans ekki kennt við skólann þann tíma sem hann lifði. Það leið raunar langur tími þar til letrið var að fullu viðurkennt og virt. Helsta hindrunin voru viðhorf sjáandi leiðbeinenda og kennara sem töldu að upphleypt prentletur (stafróf fyrir sjáandi) væri betra en stafróf sem þeir gætu ekki sjálfir lesið. Louis Braille veiktist vegna heilsuspillandi aðbúnaðar í skólanum og dó árið 1852, 43 ára að aldri. Tveimur árum seinna eða 1854 viðurkenndu frönsk stjórnvöld  opinberlega blindraletur Brailles. Það breiddist fljótt út um Evrópu  og síðar allsstaðar um heiminn sem alþjóðlegt ritmál blindra.

Eiginleikar blindraletursins

Grunnurinn í letrinu eru sex punktar sem raðað er í tvær raðir lóðrétt með þremur punktum í hverri röð. Punktarnir eru gjarnan nefndir með númerum , punktar einn, tveir og þrír í vinstri röð og punktar fjórir, fimm og sex í þeirri hægri. Samsetning punktanna sex getur verið á 63 mismunandi vegu og getur táknað bókstafi, tölur, ýmis tákn eins og kommur, upphrópunarmerki o.s.frv. Ákveðið bil er á milli punktanna sem er nákvæmlega útreiknað til að tryggja að hægt sé að finna samsetningu hvers stafs/tákns fremst á fingurgómnum. Blindraletur er lesið með fingrunum og skynjast í gegnum hreyfingu handanna með jafnri og hraðri hreyfingu yfir punktana. Bestu lesararnir nota báðar hendur við lesturinn í samspili þar sem vinstri höndin les vinstri hlutann af síðunni (línunni) meðan hægri höndin mætir þeirri vinstri á miðjunni og les línuna út. Góðir blindraleturslesarar hafa góðar fínhreyfingar og greina vel mismunandi tákn með snertiskyninu. Þeir lesa með léttu og afslöppuðu þrykki og nota hendurnar lóðrétt yfir punktana, lesa með báðum höndum saman, með flesta fingur á línunni.